Robin Dunbar

Człowiek. Biografia

CCPress, 2016 (w przekładzie Łukasza Lamży)

JPEG - 192.8 kb

Pojęciu kultury nadajemy znaczenia wartościujące, ale można ją rozumieć szerzej, jako dopełnienie biologii. W tym sensie kultura dotyczy procesów adaptacyjnych na poziomie zachowań, które stymulują rozwój odrębnych praktyk społecznych w populacjach tego samego gatunku. Człowiek – co chętnie podkreślamy – nie ma sobie równych pod względem spektrum zachowań kulturowych, co niewątpliwie dystansuje go od świata zwierząt zamieszkujących Ziemię.

[S]ą dwa kluczowe aspekty kultury wyjątkowe dla ludzi. Pierwszy to religia, a drugi to opowiadanie historii. […] obydwie wymagają języka, a tylko ludzie posługują się językiem o wystarczająco wysokiej jakości, by je umożliwiał.

To cytat z początku książki (s. 22), gdzie autor w sposób bezpośredni porusza kwestię ewolucji języka. Czyni to jeszcze w kilku miejscach, aczkolwiek fragmenty te odnoszą się raczej do podłoża zdolności mowy niż do genezy samych zasobów językowych.

Ale przecież nie o tym jest ta monografia. Język nie jest też głównym przedmiotem badań Robina Dunbara, brytyjskiego antropologa i psychologa ewolucyjnego, któremu m.in. udało się ustalić górny limit liczebności wspólnoty w jakiej możliwe jest jeszcze utrzymywanie bliskich relacji między ludźmi (zob. liczba Dunbara).

Lekturę tej książki chciałbym jednak gorąco polecić wszystkim zainteresowanym ewolucją języka, z prostego powodu – trudno jest śledzić (a co dopiero prowadzić) jakąkolwiek rzeczową dyskusję na ten temat bez przynajmniej ogólnej znajomości współczesnego stanu badań nad ewolucją człowieka. Nowa książka Dunbara, dostępna teraz również w języku polskim, dostarcza tej wiedzy referując w przystępny sposób wyniki najnowszych, często bardzo skomplikowanych metodologicznie badań naukowych.

Większość z tych badań ma charakter multidyscyplinarny i niewątpliwie przyczynia się do rozjaśniania kwestii pochodzenia człowieka, która, przyznajmy to, intryguje wielu i często wzbudza kontrowersje. Może warto przy tej okazji wskazać przynajmniej jeden obszar, w którym istnieje pewien konsensus co do wiedzy podstawowej, wyznaczającej ramy dla dalszych badań.

Dotyczy on miejsca człowieka w kontinuum gatunków zwierząt zaliczanych do rodziny człowiekowatych. W książce zamieszczono diagram przedstawiający drzewo genealogiczne znanych nam człowiekowatych, jakie zaistniały w okresie wielu milionów lat ewolucji ssaków naczelnych. Diagram obrazuje szacunkowe okresy rozwoju i wymierania tych gatunków (w geologicznej skali czasu) oraz linie ich pokrewieństwa – wszystko to oczywiście na podstawie zapisu kopalnego, jakim aktualnie dysponujemy. Korzystając z tego, że brytyjski wydawca udostępnił online pierwszy rozdział oryginalnego wydania książki, zamieszczam poniżej fragment tej ilustracji:

(kliknij, aby wyświetlić cały diagram)
 

Prostokąty o zielonkawym odcieniu reprezentują rodzaje człowiekowatych, których przedstawiciele żyją współcześnie – w tym dwa, z którymi dzielimy najwięcej cech genetycznych, biologicznych i ekologicznych (tj. goryle i szympansy).

Prostokąty o odcieniu fioletowym oznaczają okresy, w których możemy udokumentować istnienie bardzo wielu praprzodków współczesnych człowiekowatych. Niektóre gatunki występowały w tym samym czasie w różnych częściach globu. Dane na tym wykresie datowane są w przedziale 18 (!) milionów lat ery kenozoicznej, na przelomie trzecio- i czwartorzędu, i obejmują trzy epoki, których nazwy łatwo zapamiętać: miocen, pliocen i plejstocen.

Właściwa ewolucja człowieka rozegrała się, jak podaje większość źródeł naukowych, na przestrzeni ostatnich 6–8 milionów lat. Podobnie jak w przypadku całościowej ewolucji człowiekowatych, przez większość naszej prehistorii występowało jednocześnie kilka rodzajów homininów.1 Ich rozkład w czasie (wraz z zaznaczonymi miejscami występowania znalezisk) przedstawia diagram zamieszczony poniżej:

(kliknij, aby wyświetlić cały diagram)
 

Wspomniane aspekty wiedzy o pochodzeniu człowieka mają charakter biologiczny. Są one o tyle istotne, że pozwalają ustalić następujące po sobie etapy procesu hominizacji, którego zwieńczeniem było wyłonienie się nowego gatunku jakim jest człowiek anatomicznie współczesny.

Książka „Człowiek. Biografia” oferuje nam jednak o wiele więcej, niż rekapitulację badań zorientowanych biologicznie. Zgodnie z zasadniczą tezą Dunbara, znacznie bardziej istotną rolę w naszej ewolucyjnej biografii odegrał intensywny rozwój wyjątkowych cech fenotypu o charakterze behawioralnym. Główny wątek argumentacji dotyczy tu życia społecznego oraz wspierających je zachowań kulturowych. Muzykowanie, taniec, praktyki o charakterze rytualnym – oto repertuar zachowań, które, przekazywane z pokolenia na pokolenie, pomagały scalać społeczności naszych praprzodków. Jak przekonuje Dunbar, miało to bardzo pozytywne implikacje dla rozwoju ich mózgów.

Biorąc pod uwagę obecność wielu cech kryterialnych języka w komunikacji zwierząt, bardzo ważną kwestią jest ustalenie zbioru tych cech, które mogły stanowić swego rodzaju platformę dla wyłonienia się komunikacji językowej akurat u człowieka. Robin Dunbar jest autorem hipotezy, w której wykorzystuje opisane ilościowo zależności między wielkością mózgu i rozmiarem budżetów czasowych jakimi dysponowały osobniki funkcjonujące w określonym habitacie. Powołuje się też na wcześniejsze wyniki własnych badań nt. roli iskania (=plotkowania) w ewolucji języka. W połączeniu z nimi tzw. hipoteza mózgu społecznego niewątpliwie pomaga wyjaśnić ewolucyjne podłoże takich specyficznie ludzkich zachowań jak śmiech, śpiewanie, czy wreszcie mowa artykułowana.

Jednak, jak wspomniałem, samemu językowi – rozumianemu jako typ zasobów semiotycznych – Dunbar poświęca w książce zdumiewająco mało miejsca. Dziwi to tym bardziej, że autor nie unika odpowiedzi na pytanie o chronologię glottogenezy, poświęcając temu zagadnieniu nawet niewielki podrozdział zatytułowany „No to kiedy powstał język?”.

Zachęcam do lektury.



autor tekstuArkadiusz Jasiński
permalinkhttp://evolectorium.com/spip.php?article58
data publikacji: 21.02.2016

 

Cytowanie:
Odnosząc się do tego tekstu w innych publikacjach należy uwzględnić podany powyżej permalink (odnośnik bezpośredni), zgodnie z zasadami cytowania dokumentów elektronicznych.
 


Creative Commons License


Artykuł dostępny na licencji CC BY-SA 4.0
Creative Commons · Uznanie autorstwa
Na tych samych warunkach 4.0 Międzynarodowe
.

 


 


1 Warto zwrócić uwagę na zmiany w taksonomii, zgodnie z którymi kopalnych praprzodków człowieka zaliczamy do podplemienia homininów; używany dawniej termin hominidy nabrał w związku z tym szerszego znaczenia.