lingwistyczne Q & A

Cechy języka w komunikacji zwierząt

Język jest praktyką społeczną, której uczymy się w dzieciństwie. Dzięki niemu możemy kreować własne, mniej lub bardziej rozbudowane warianty semiotycznych odniesień do rzeczy i zjawisk — postrzeganych „tu i teraz”, odległych w czasie i przestrzeni, a nawet takich, które istnieją tylko w naszej wyobraźni. Co więcej, potrafimy kreować zupełnie nowe rodzaje takich odniesień, kombinatorycznie łącząc ze sobą znane nam komponenty zasobów językowych, m.in. po to, aby intencjonalnie wpływać na procesy poznawcze innych osób.

Przejawy każdej z wyróżnionych wyżej cech języka możemy zaobserwować także w systemach komunikacji innych gatunków zwierząt.

 

Uczenie się

Delfiny są chyba najbardziej znanym przykładem zwierząt „przekazujących” młodemu pokoleniu specyficzny dla danej populacji system wokalnych sygnałów komunikacyjnych. Zachowując podstawowe cechy naśladowanych zachowań, każdy osobnik wykształca indywidualny sposób „pogwizdywania”, który pozwala na jego identyfikację w grupie. Młode uistiti pigmejki (gatunek małpy szerokonosej) gaworzą podobnie jak ludzkie niemowlęta, stopniowo dopasowując swój repertuar wokalizacji do sposobu, w jaki formują je dorosłe osobniki. Przykłady te dobrze ilustrują fakt, iż zwierzęta nie tylko przyswajają gatunkowo specyficzne systemy komunikacji, ale niektóre z nich potrafią – podobnie jak ludzie – wprowadzać indywidualne modyfikacje do zastanych wzorców zachowań komunikacyjnych.

 

Semiotyczność

Ten aspekt języka obserwujemy np. w zachowaniach sygnalizacyjnych pszczół miodnych oraz werwetów (gatunku małp wąskonosych z rodziny makakowatych).

język pszczół?

Pszczoły, którym udało się dotrzeć do źródła pożywienia, wykonują specjalny rodzaj „tańca”, którego elementy możemy interpretować jako pewien rodzaj semiotycznych odniesień, będących dla współmieszkańców ula źródłem cennych informacji. Specyficzny sposób poruszania się pszczoły powracającej z miejsca bogatego w pokarm generuje szereg bodźców sensorycznych, na podstawie których inne pszczoły potrafią „oszacować” odległość do tego miejsca oraz „wywnioskować” kierunek, w jakim powinny wyruszyć, jeśli pozytywnie ocenią jakość pozyskanego pożytku (na podstawie próbek przylegających do ciała informatora). Natomiast werwety wydają okrzyki ostrzegawcze odnoszące się do specyficznych drapieżników, różnicując sposoby reagowania pobratymców na konkretne rodzaje zagrożeń: np. charakterystyczny okrzyk ostrzega stado przed zbliżającym się jastrzębiem i „nakazuje” schronić się pod drzewami, a na inny rodzaj okrzyku – wydawanego tylko na widok lwa – małpy reagują ucieczką na drzewo.
Omówione wyżej rodzaje zachowań sygnalizacyjnych świadczą o tym, iż wśród zwierząt możliwa jest ograniczona komunikacja w oparciu o tworzenie odniesień semiotycznych – dzięki niej mogą one np. zwracać uwagę innych osobników na obiekty zlokalizowane w pewnej odległości od miejsca takiej interakcji.

 

Kombinatoryczność

W naturalnych wokalizacjach, gestach i innych rodzajach ekspresji, jakie obserwujemy w świecie zwierząt, stosunkowo łatwo jest dostrzec kombinatoryczne regularności na poziomie sensomotorycznym, jednakże jak dotąd znamy niewiele gatunków potrafiących w sposób kombinatoryczny generować nowe sygnały komunikacyjne (tzn. tworzyć nowe rodzaje semiotycznych odniesień poprzez łączenie ze sobą dotychczas stosowanych sygnalizacji). Ten komponent zachowań werbalnych odnajdujemy np. w zachowaniach komunikacyjnych koczkodanów Campbella - samce tych małp wykazują tendencję do łączenia w dłuższe sekwencje różnych rodzajów nawoływań o pewnych odniesieniach bazowych i nadawania nowych „znaczeń” tak powstałym konstruktom.

 

Intencjonalność

Do najczęściej badanych pod tym kątem zachowań zwierząt należą sygnalizacje przedstawicieli najbliższego nam biologicznie gatunku: szympansów. Ich okrzyki ostrzegawcze (często w bardzo zdecydowany sposób) kierowane są do osobników, które nie zdają sobie sprawy z niebezpieczeństwa (bo np. są niedojrzałe, upośledzone, albo po prostu nie mogą dostrzec zagrożenia z miejsca, w którym przebywają). Szympansy potrafią też świadomie modulować rodzaje okrzyków wydawanych podczas agresywnych bójek, gdy tylko w pobliżu pojawi się silniejszy osobnik, z którym można byłoby zawrzeć koalicję.

 

Pomimo znacznych postępów w rozwoju badań nad ewolucją języka na przestrzeni ostatnich kilku dekad, kwestia wyodrębnienia tych komponentów języka i aktywności mownej, które są unikalne wyłącznie dla gatunku Homo sapiens, spośród tych, które współdzielimy z innymi gatunkami zwierząt, pozostaje jak na razie nierozstrzygnięta. Być może, uwzględniając niezmierną różnorodność skutecznych systemów komunikacji w świecie zwierząt, warto zaangażować większy wysiłek poznawczy w poszukiwanie odpowiedzi na następujące pytanie: Co sprawia, że poznawane przez nas sposoby komunikacji zwierząt – mimo swoich ewidentnych ograniczeń wobec potencjału środków werbalnej i niewerbalnej komunikacji, jakimi dysponuje współczesny człowiek – tak skutecznie funkcjonują?

 

Tekst źródłowy: Katherine Cronin i Judith Holler.


Z języka angielskiego przełożył Arkadiusz Jasiński
permalinkhttp://evolectorium.com/spip.php?article44
data publikacji: 16.05.2014


Creative Commons License


Artykuł dostępny na licencji CC BY-SA 4.0
Creative Commons · Uznanie autorstwa
Na tych samych warunkach 4.0 Międzynarodowe
.

 


 
 


Materiały on-line

More videos on animals and language: (link)
po polskuThe Animal Communication Project (link)
po polskuJak komunikują się małpy? @granicenauki.pl (link)
po polskuJak zajrzeć w umysły małp? Rozmowa z Josephem Callem (link)
po polskuNajnowsze plotki na temat ewolucji języka i umysłu. Rozmowa z Robinem Dunbarem (link)

Bibliografia

Fedurek, P. & Slocombe, K. E. (2011). Primate vocal communication: A useful tool for understanding human speech and language evolution? Human Biology, 83, 153-173. (link)

Janik, V. M. (2013). Cognitive skills in bottlenose dolphin communication. Trends in Cognitive Sciences, 17, 157-159. (link)