lingwistyczne Q & A

Czy istnieją geny odpowiedzialne za rozwój zdolności językowych?

Dzieci dysponują unikalną i w znacznej mierze tajemniczą zdolnością spontanicznego przyswajania umiejętności posługiwania się językiem mówionym, praktycznie bez celowego nauczania go przez opiekunów. Normalnie rozwijające się dziecko zwykle już po kilku latach przebywania w środowisku osób porozumiewających się w danym języku samo potrafi tworzyć sensowne wypowiedzi, korzystając z bogatych zasobów leksykalnych i wzorców konstrukcyjnych specyficznych dla gramatyki tego języka. Najmłodsi członkowie dowolnej wspólnoty językowej w zadziwiająco krótkim czasie uczą się płynnie koordynować ruchy mięśni organów artykulacyjnych podczas wypowiadania coraz bardziej złożonych wyrażeń. Rozbudowie własnych środków ekspresji towarzyszy coraz lepsze rozumienie wypowiedzi innych osób.

Naukowcy od dawna podejrzewają, iż rozwiązania zagadki ewolucyjnego podłoża tej unikalnej zdolności należy szukać w naszych genach. Genom człowieka nie zawiera jednak informacji bezpośrednio kodujących zasady gramatyczne konkretnych języków – aby przyswoić sobie wzorce konstrukcyjne wypowiedzeń, które będą stanowić jego język ojczysty, dziecko musi w krytycznym okresie rozwoju przebywać w otoczeniu osób mówiących w tym języku. Jeśli będą to osoby mówiące po polsku, dziecko przyswoi sobie język polski; w ten sam spontaniczny sposób przyswoi sobie ono język japoński, jeśli tylko będzie wzrastało w Japonii (wśród osób mówiących po japońsku). Nasze geny jedynie wspomagają proces wykształcania się połączeń synaptycznych w mózgu, dzięki którym stajemy się uwrażliwieni na pewien rodzaj ustrukturyzowania sygnałów dźwiękowych, wyodrębnianych z otoczenia jako dźwięki mowy i interpretowanych jako wyrażenia językowe.

geny językowe?

Przez wiele lat mogliśmy tylko spekulować na temat wpływu genów na proces przyswajania języka. Wraz z rozwojem nowych technologii molekularnych udało się rozpocząć badania nad selekcjonowaniem konkretnych komponentów genomu, które są odpowiedzialne za rozwój tej zdolności. Jak dotąd większość prac badawczych koncentruje się na wyodrębnianiu genów mogących być przyczyną tzw. afazji, czyli upośledzeń rozwoju sprawności językowych nieuwarunkowanych innymi zaburzeniami rozwoju (takimi jak np. głuchota lub upośledzenie umysłowe). Oczywiście, nie mamy tu do czynienia z pojedynczymi genami, ale raczej z oddziaływaniem zespołów genów powiązanych ze sobą funkcjonalnie. Niemniej jednak niektóre z tych genów odgrywają większą rolę niż inne. Przykładem genu silnie warunkującego prawidłowy rozwój sprawności mownych jest gen określany skrótem FOXP2. Dzieci, które dziedziczą destruktywną mutację tego genu, nie są w stanie opanować umiejętności prawidłowego sekwencjonowania niektórych ciągów fonicznych. Trudności te towarzyszą im przez całe życie. W odróżnieniu od tych dość poważnych zaburzeń, powodowanych przez relatywnie rzadkie mutacje genu FOXP2, o wiele częściej występują przypadki dziedziczenia zmutowanych wersji genów CNTNAP2, ATP2C2 lub CMIP, zwiększających ryzyko wystąpienia bardziej subtelnych nieprawidłowości w przyswajaniu zasobów językowych. Choć wiemy coraz więcej na temat zmian genetycznych warunkujących zaburzenia prawidłowego rozwoju sprawności mownych, to wciąż nie wiadomo, które geny mają zasadniczy wpływ na rozwój ogólnej zdolności przyswajania języka u człowieka. Niektóre z genów zaangażowanych w proces rozwoju afazji, takie jak np. CNTNAP2, prawdopodobnie wspierają też prawidłowy rozwój sprawności językowych u ludzi nie obciążonych dziedzicznie zmutowanymi wersjami tych genów.

Prowadzone są dalsze badania zmierzające do wykrycia genów (lub ich wariantów) odpowiedzialnych za wykształcanie się u zdrowych osób specyficznych preferencji poznawczych, ułatwiających przyswajanie języka. Interesujący kierunek poszukiwań badawczych wyznacza też możliwość użycia najnowszych metod sekwencjonowania genomu do eksploracji materiału genetycznego osób nieobciążonych żadnymi zaburzeniami rozwoju, ale za to przejawiających wyjątkowe talenty lingwistyczne, czy to w zakresie kreatywnego posługiwania się mową, czy też przyswajania zasobów językowych o bardzo zróżnicowanej złożoności strukturalnej (np. języków obcych, ale również dialektów, gwar środowiskowych itp.).

 

Tekst źródłowy: Katerina Kucera i Simon Fisher.


Z języka angielskiego przełożył Arkadiusz Jasiński
permalinkhttp://evolectorium.com/spip.php?article40
data publikacji: 12.02.2014


Creative Commons License


Artykuł dostępny na licencji CC BY-SA 4.0
Creative Commons · Uznanie autorstwa
Na tych samych warunkach 4.0 Międzynarodowe
.

 


 
 


Materiały on-line

The Language Fossils Buried in Every Cell of Your Body (link)


Bibliografia

Graham S. A., Fisher, S. E. (2013). Decoding the genetics of speech and language. Current Opinion in Neurobiology, 23, 43-51. (link)